آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - كتابخانه مدرسه نمازى خوى و نسخه هاى خطى آن - صدرائى نيا على

كتابخانه مدرسه نمازى خوى و نسخه هاى خطى آن
صدرائى نيا على

شهر خوى به طول جغرافيايى ٤٤ درجه شرقى گرينويچ وعرض ٣٣ درجه شمالى در غرب سرزمين پهناور كشور ايران واقع شده جزء مهمترين شهرهاى استان آذربايجان غربى است. اين ديار زادگاه مردان بزرگى همچون سيدابراهيم بن فتح الله شريف حسينى خويى (م١٢٣٣ق)١ و سيد محمدحسن بن عبدالرسول زنوزى خويى (١١٧٢ ـ ١٢٤٦ق) صاحب دايرة المعارف عظيم موسوم به رياض الجنه و شهيد آية الله ميرزا ابراهيم بن حسين غفار دنبلى خويى (شهادت ١٣٢٥ق) صاحب الدرة النجفيه فى شرح نهج البلاغه الحيدريه و ملخص المقال فى علم الرجال, و مرحوم سيدحبيب الله بن محمد امين الرعايا (١٢٦١ ـ ١٣٢٤ق) صاحب منهاج البراعه فى شرح نهج البلاغه٢ و آخوند ملاعلى خويى, مؤلف تعليقه بررسائل شيخ انصارى و در اين دوران حضرت آيت الله العظمى حاج سيدابوالقاسم بن على اكبر موسوى خويى (١٣١٧ ـ ١٤١٣ق) قدس الله اسرارهم بوده است.
به عنايت همين بزرگان در اين شهر مانند ساير شهرهاى كشور اسلامى ايران حوزه هاى علميه تشيع از قديم الايام داير و رونق داشته است و حدود سه حوزه علميه به نامهاى مدرسه شفيعيه٣ و مدرسه مسجد ملااحمدخان٤ و مدرسه نمازى٥ در اين شهر وجود داشته است, لكن بر اثر مرور زمان از بين رفته و متأسفانه زمين وقفى بعضى از آنها هم به دلايل گوناگون به تصرف اشخاص حقيقى يا حقوقى درآمده و اكنون از آن سه مدرسه فقط مدرسه علميه نمازى داير است.
حقير از بدو ورود به آن مدرسه متوجه شدم كه در آنجا گنجينه گوهربارى كه حاصل كوششهاى علماى سلف مى باشد نگهدارى مى شود, لذا به توصيه امام جمعه علم پرور آن ديار و مساعدت مدير محترم مدرسه و بر اساس علاقه شخصى به احياى آثار تشيع, اقدام به تهيه فهرست براى كتب مذكور كردم و طى چندين ماه در ايام تعطيلى حوزه علميه قم شبانه روزى مشغول شماره گذارى و فهرستنگارى آنها شدم تا اينكه در سال ١٣٦٦ هجرى شمسى فهرست آن تهيه گرديد.٦ به دليل اهميت فوق العاده اين كتب, بعد از تهيه فهرست اوليه بنا گذاشتم با بازنگرى مجدد و تكميل موارد ناقص اقدام به چاپ آن بنمايم و اين كار تا به حال ادامه داشته و الان مراحل نهايى خود را مى گذراند.
در اين ميان افرادى با مراجعه به كتابخانه و استفاده از فهرست درصدد چاپ آن برمى آيند كه نمونه اى از آن در شماره ٨ صفحه ٩٦ آن مجله گرانسگ درج شده است.٧ تأسف راقم از اين است كه با اين اقدام زحمات طاقتفرساى حقير كه صفحه به صفحه آن كتب را دوباره بررسى و اطلاعات دقيقى از لابلاى كتابها راجع به كتابشناسى و نسخه شناسى كتب استخراج كرده ام ضايع شده و فهرست اوليه حاوى آنها نمى باشد. و به جهت اين اطلاعات ذيقيمت, بنا به چاپ فهرست تفصيلى آن دارم.
نتيجه اى كه عايد از اين كار شد و همه آنها از لابلاى اين كتب جمع آورى شده به طور اختصار در چند بند عرضه مى شود:
الف: اين كتابخانه داراى هفتصد و اندى جلد كتاب خطى است كه از قرن ششم تا قرن چهاردهم استنساخ شده و در علوم اسلامى مى باشند و بيشتر آنها در عقايد و فقه و اصول و حديث و كلام اهل تشيع و قسمتى در فقه و اصول و كلام برادران اهل سنت مى باشد. برخى از نفايس اين كتابخانه عبارتند از: نهج البلاغه اى استنساخ شده در سال ٦٠٤ق, الهيات شفا با حواشى به خط خواجه نصيرالدين طوسى, مكارم الاخلاق زمخشرى, كتابت سال ٦٧٩ق كه ظاهراً منحصر به فرد است, و مفاحص صائن الدين بن تركه اصفهانى, كتابت سنه ٨٢٣ق.
ب: اين كتابها عمدتاً از طرف علماى شهر به مدرسه وقف شده اند و اهم واقفين عبارتند از:
١ ـ مرحوم حاج سيد ابراهيم بن فتح الله شريف حسينى خويى متوفى سنه ١٢٣٣ق٨, وى از علما و فضلاى مشهور عصر خود بوده است و سمت شيخ الاسلامى شهر خوى را به عهده داشته است. در سال ١٢٢٣ از طرف فتحعلى شاه قاجار به عنوان سفير ايران به دولت عثمانى اعزام مى شود و در اين مسافرت ايشان را مناظره اى با عالم اهل سنت روى مى دهد كه بى ارتباط با تاريخ كتابخانه نمى باشد.
ايشان چندين كتاب را با كتب مورثى از اجدادشان وقف دو فرزند خود, فتح الله مشهور به آغا و على نقى, مشهور به حاجى و خواهرزاده شان محمدتقى خويى كردند, لكن بعد از فوت وى بسيارى از اين كتب با محو مهر وقف به فروش مى روند. خوشبختانه متجاوز از صد جلد از اين كتب به طرق نامعلوم به كتابخانه مدرسه وقف مى شود كه الان موجود است و از نفيس ترين كتب كتابخانه, بلكه از گرانبهاترين ميراث علمى كشور به حساب مى آيند. همه با جلد و كاغذ مرغوب و خط زيبا و نوعاً داراى قدمت چندين صدساله و در اكثر موارد منحصر به فرد مى باشند.
٢ ـ مرحوم شهيد آية الله حاج ميرزا ابراهيم بن حسين بن غفار دنبلى خويى (شهادت ١٣٢٥ق). ايشان بعد از تحصيلات مقدماتى در خوى به نجف اشرف مهاجرت مى كنند و از محضر اساتيدى همچون شيخ انصارى و شيخ محمدحسين كاظمى و شيخ مهدى نجفى كسب فيض مى كنند و بعد از بازگشت به وطن مشغول تبليغ و ارشاد مردم مى شوند تا اينكه در سال ١٣٢٥ ق در غائله حمله اكراد به خوى در منزلش به شهادت مى رسند و جنازه اش به نجف اشرف حمل مى شود. وى با توجه به اينكه اجدادش از حاكمان و خوانين شهر بودند اموال زيادى از اين طريق به او مى رسد و ايشان همه آن اموال را وقف در راه الله مى كند كه تمامى موارد وقفى را در كتاب وقفنامه خود ذكر كرده است و هم اكنون نسخه اى از آن در اداره اوقاف شهر خوى موجود است. از جمله موارد وقفى ايشان كتب كتابخانه شخصى خودش مى باشد كه از اين ميان نزديك به صدجلد آن خطى مى باشد كه در ضمن آنها تأليفات خودشان به خطشان موجود است. نكته جالب توجه اينكه ايشان در وقفنامه خود وجوهى را از عوايد زمينهاى وقفى, وقف هزينه نگهدارى, صحافى و چاپ كتابهايش كرد, كه متأسفانه تا به حال از آن استفاده نشده است. در ابتدا و انتهاى كتب وقفى ايشان مهر كتابخانه وى موجود است.
٣ ـ حاج حسن صدرزاده خويى. ايشان در سال ١٣٤٧ شمسى توسط اداره اوقاف خوى كتبى را به مدرسه وقف كرده كه حدود پنجاه تا شصت مجلد آن خطى مى باشد. فهرست كتب وقفى ايشان به مهر اداره اوقاف مهر شده است.
٤ ـ مرحوم حاج شيخ جابر فاضلى خويى. متجاوز از پنجاه جلد كتاب خطى ايشان در سال ١٣٦٩ شمسى توسط خلف صالح وى به كتابخانه وقف شده است.
٥ ـ و افراد ديگر كه ذكر همه آنها خارج از وسع اين مقال است و اسامى هر كدام با كتب وقفيشان در فهرست مشخص شده است.
ج: علماى اين شهر اهتمام زيادى در نگهدارى اين گنجينه عظيم داشته اند كه جهت اداى حق بايد از مرحومان شيخ جابر فاضلى خويى و حاج سيدابراهيم علوى ـ قدس سرهما ـ نام برد. ضمناً مديريت سابق مدرسه و مديريت فعلى آن زحمات بى شمارى را جهت بقاى كتابخانه متحمّل شده اند والحمدالله با عنايت مديريت فعلى مدرسه, اتاق مجهزى با قفسه بندى جهت نگهدارى اين ذخاير عظيم ترتيب داده شده است كه جاى تقدير و تشكر دارد.
د: كيفيت تنظيم فهرست بدين سان مى باشد كه با مراجعات مكرر به كتب, اطلاعات مربوط به كتابها از درون آنها جمع آورى و يادداشت شده است. اين اطلاعات به دو قسمت دسته بندى مى شوند: اوّل اطلاعات راجع به كتابشناسى, شامل عنوان كتاب, مؤلف, موضوع, زبان, شماره جلدها, آغاز كتاب, انجام كتاب, برگهاى افتاده و خصوصيات كتاب (مانند فصول كتاب و حواشى آن و به كدام شخصيتى اهدا شده و امثال آنها.) دوّم اطلاعات مربوط به نسخه شناسى, شامل نوع خط كتاب, نام كاتب و تاريخ و محل كتابت, نوع جلد كتاب, تعداد صفحات و تعداد سطور و قطع كتاب و واقف و سال وقف و ساير خصوصيات نسخه (مانند عناوين و بلاغها و اجازه ها و تمكلها و غيره.) در مرحله دوّم براى تكميل اطلاعات به منابعى نظير الذريعه و فهارس كتب خطى و ساير مآخذ مراجعه نموده و در مرحله سوّم بعد از تكميل و تنظيم اطلاعات در فيشها, آنها را با آوردن شماره هر كتاب, اطلاعات مربوطه را به صورت منظم پياده و در مرحله نهايى فهرست اعلام, كتب, موضوعات, اماكن, مجيزين, واقفين و مهرها به صورت الفبايى و با ذكر شماره مسلسل كتب تنظيم و به آخر كتاب ملحق شده اند. هم اكنون مراحل نهايى كار در دست انجام مى باشد و انشاءالله بزودى پيشكش اهل فضل و تحقيق خواهد شد.

پى نوشتها:
١. مرحوم سيدمحمدحسن زنوزى خويى از فضلا و شعراى عهد فتحعلى شاه قاجار و متخلص به فانى است. اشعار ديوان او در دست نيست. از تأليفاتش بحرالعلوم درهفت جلد (شامل علوم گوناگون) و رياض الجنه در هشت روضه كه اخيراً قسمت اوّل روضه چهارم آن توسط كتابخانه حضرت آيت الله مرعشى نجفى به طبع رسيده و در شماره دوّم اين مجله معرفى گرديده است.
٢. اين شرح ناتمام بوده و توسط استاد بزرگوار حضرت آيت الله حسن حسن زاده آملى ـ دام ظله العالى ـ تكميل شده و حدود ٢١ جلد است.
٣. اين مدرسه جنب مسجد شفيعيه ـ كه الان هم موجود است قرار داشته, لكن سپس خيابان بين اين مسجد و جايگاه مدرسه فاصله شده و زمين مدرسه تبديل به ساختمان شده كه فعلاً اداره اوقاف شهرستان خوى در آن مستقر است.
٤. ظاهراً اين مسجد همان مسجد ملااحمد فعلى مى باشد, لكن از محل مدرسه اطلاعى به دست نيامد.
٥. اين مدرسه كه به همت جناب شيخ محمد غازى در سال ١٢٤٢ق تجديد بنا شده و به نام وى باقى مانده, در سال ١٣٦١ش به امر رهبر كبير انقلاب حضرت امام خمينى(قده) و به همت علماى محل تجديد بنا شده و هم اكنون طلاب در آن مشغول تحصيل هستند.
٦. فهرست اوليه را در كتابخانه گذاردم تا مراجعين جهت استفاده از كتب از آن استفاده كنند.
٧. در اين اواخر ايضا دانشجويى با زيراكس از فهرست ظاهراً تصميم دارد آن را به عنوان تز تحصيلى خود ارائه بدهد.
٨. مرحوم شيخ آغابزرگ در كرام البرره درگذشت ايشان را به سال ١٢٣٠ق ذكر كرده, لكن بر اساس دستنوشته يكى از نوادگان ايشان در كتاب مثنوى به شماره ٣٩٠, تاريخ فوت آن مرحوم در سال ١٢٣٣ق است.